Διαχείρηση θυμού και συγκρούσεων σε σχολικό περιβάλλον


 Ο θυμός είναι ένα πανίσχυρο και συχνό αρνητικό συναίσθημα που εγείρεται αυθόρμητα από παρερμηνεία γεγονότων και συμπεριφορών άλλων ανθρώπων, από μειωμένη αντοχή σε στρεσογόνους παράγοντες, από εγωιστικές και παράλογες απαιτήσεις, από προσβολή, παραμέληση ή απόρριψη. Όταν ο θυμός τείνει να εκφραστεί προς τα έξω, είτε μετατρέπεται σε επιθετική, λεκτική ή φυσική συμπεριφορά, είτε απαντά με φυγή ή τέλος ακολουθεί την τακτική της παθητικής αδιαφορίας. Σε όλες τις περιπτώσεις όμως, εφόσον ο θυμός είναι έντονος, επαναλαμβανόμενος και διαρκής, ενεργοποιεί την αμυγδαλή – διπλός αδένας στο κέντρο του εγκεφάλου – όπου παράγεται αδρεναλίνη και κορτιζόλη διεγείροντας το αυτόνομο νευρικό σύστημα με άσχημες επιπτώσεις για τον ανθρώπινο οργανισμό.
Ο θυμός είναι περισσότερο μια κακή συνήθεια που εγγράφεται στο υποσυνείδητο από την παιδική ηλικία, όταν απουσιάζει από την εκπαίδευση της οικογένειας και αργότερα του σχολείου, η διαδικασία εκμάθησης επικοινωνιακών τεχνικών και άλλων εναλλακτικών λύσεων. Έτσι, το παιδί ίσως αισθάνεται άλλοτε νικητής και άλλοτε ηττημένος και το περιβάλλον του το εκλαμβάνει σαν μια ανταγωνιστική αρένα.

Ο θυμός, λοιπόν, είναι συναίσθημα και υποκινεί την επιθετική συμπεριφορά, η οποία οδηγεί σε συγκρούσεις. Η εκπαίδευση στην επίλυση συγκρούσεων είναι πλέον αναγκαιότητα στο πλαίσιο του σύγχρονου σχολείου. Οι ποικίλες ανάγκες των παιδιών προβάλλονται πιο έντονα από ποτέ και οι συγκρούσεις μοιάζουν αναπόφευκτες. Το σχολείο επομένως καλείται να απαντήσει αυτή τη σύγκρουση των διαφορετικών αναγκών και συμφερόντων, μαθαίνοντας τα παιδιά ένα τρόπο διαπραγμάτευσης για την προαγωγή της μάθησης και της κοινωνικής ανάπτυξης. Είναι επιθυμητό, βέβαια, πως η σχολική τάξη δεν αποτελεί μια απλή συνάθροιση ατόμων, αλλά ένα κοινωνικό σύστημα με ιδιαίτερη διάρθρωση και σταθερά χαρακτηριστικά.
Βασική προϋπόθεση για να μπορεί ένα παιδί να αντιμετωπίσει τις συγκρούσεις και να αντέξει τις απογοητεύσεις είναι η αυτοπεποίθηση. Όταν ένα άτομο νιώθει προστατευμένο και αποδεκτό, όταν το περιβάλλον του προσφέρει στήριξη και προσανατολισμό, καταφέρνει να χαλιναγωγεί την επιθετικότητά του, χωρίς να προσβάλει τους άλλους. Μια άλλη δυσλειτουργία στη σχολική διαδικασία αποτελούν οι μαθησιακές δυσκολίες και οι χαμηλές επιδόσεις γενικά, που δημιουργούν αναποτελεσματικότητα και θυμό. Σε αυτές τις περιπτώσεις χρειάζεται ιδιαίτερη φροντίδα και γνώσεις για την προσέγγιση των προβλημάτων που συνοδεύουν αναπόφευκτα την εφηβική ηλικία, γιατί πολλοί έφηβοι είναι ευερέθιστοι, θυμώνουν εύκολα και νιώθουν απογοήτευση.
Βρίσκονται σε μια μεταβατική φάση με ψυχολογικές και σωματικές αλλαγές λόγω οργανικών εξελίξεων. Είναι απαραίτητη λοιπόν η μείωση της έντασης, έχοντας υπόψη τους παραπάνω παράγοντες.
Έχει αποδειχθεί ότι η συνεργασία όλης της σχολικής κοινότητας είναι ο σίγουρος αποτελεσματικός τρόπος, ώστε το σχολείο να είναι ένα ασφαλές περιβάλλον ακαδημαϊκής μάθησης αλλά και ψυχοκοινωνικής εξέλιξης, που απαιτεί: πρόγραμμα, συλλογική και συστηματική προσπάθεια. Καλείται επομένως ο εκπαιδευτικός σαν επιτυχής μαέστρος να κατευνάσει τις παραφωνίες, επινοώντας κάποιες στρατηγικές:
-          καταρχάς, είναι σημαντικό να αναγνωρίσει τα στοιχεία που προμηνούν μια σύγκρουση (έκφραση προσώπου, στάση του σώματος, τόνος φωνής)
-          στη συνέχεια θα πρέπει να καθοριστεί το πρόβλημα και να γίνει μια συζήτηση σχετικά με την αιτία της σύγκρουσης. Η σύγκρουση πρέπει να αντιμετωπιστεί και όχι να αποφευχθεί, γιατί η αποφυγή της προκαλεί αρνητικά συναισθήματα και οι αιτίες παραμένουν.
-          Να γίνει μια μικρή παύση, αν είναι απαραίτητο, π.χ. οι μαθητές μετρούν ως το 10, κάνουν δέκα πηδηματάκια, κρατούν την αναπνοή τους ή σκέφτονται τις καλοκαιρινές διακοπές.
-          Να αποφευχθούν στερεότυπα ή προκατειλημμένες «ετικέτες» (π.χ. είσαι προβληματικός ή βλάκας)
-          Να τροποποιήσει τη σκέψη του, αν χρειάζεται πάνω στο πρόβλημα (νοητική αναπαλαίωση)
-          Να αναζητήσει θετικά κίνητρα στα προβλήματα συμπεριφοράς
-          Να ενθαρρύνει την προβληματική συμπεριφορά με διαφορετικό τρόπο
-          Να έχει υψηλές προσδοκίες συμπεριφοράς από τους μαθητές του
-          Να διατηρεί απόσταση ασφαλείας
-          Να αποφεύγει την παρατεταμένη και έντονη επαφή με τα μάτια
-          Να αποφεύγει να χρησιμοποιεί προκλητική γλώσσα
-          Να αλλάζει θέση μέσα στην τάξη
-          Να χρησιμοποιεί χιούμορ
-          Να μειώνει τα επίπεδα διέγερσης με ήρεμες χειρονομίες και απαλή φωνή
-          Να ακροαστεί προσεκτικά τους αντίμαχους
-          Να διδάξει καλή συμπεριφορά, κυρίως και με τη δική του παρουσία
-          Να λειτουργήσει συμβουλευτικά και όχι επικριτικά
-          Να μην χάσει το δικό του κέντρο ησυχίας και να διατηρήσει την ουδετερότητά του
-          Να εντοπίσει αλλαγές
-          Να αποκαταστήσει τη δικαιοσύνη

Κυρίως, ο εκπαιδευτικός θα επισημάνει τη διεκδικητικότητά του ή αυτό-υποστήριξη, όπου ο καθένας διεκδικεί τα δικαιώματα του σεβόμενος και τα δικαιώματα των άλλων. Σε αντίθεση, στην παθητικότητα δίνεται προτεραιότητα στα δικαιώματα των άλλων παραβιάζοντας τα δικά του, ενώ στην επιθετικότητα δεν λαμβάνονται καθόλου υπόψη τα δικαιώματα των άλλων.
Συμπερασματικά, τα βήματα που θα ακολουθήσει ο εκπαιδευτικός σε κάποια σύγκρουση στην τάξη θα είναι τα εξής:

  1. έλεγχος θυμού
  2. καθορισμός του προβλήματος
  3. εξέταση εναλλακτικών λύσεων
  4. επιλογή και εφαρμογή μιας λύσης
  5. κλείσιμο της ενότητας

Με τον τρόπο αυτό τα παιδιά μαθαίνουν να εκφράζουν και να διεκδικούν τα συμφέροντά τους με ειρηνικό και εποικοδομητικό τρόπο ή να δέχονται απλά τα σφάλματά τους χωρίς ντροπή και ενοχή.

Άρθρο της Ευθυμίας Αγγελοπούλου

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Πώς να αντιμετωπίσετε ένα παιδί με εχθρική συμπεριφορά

Δυσλεξία και ξένες γλώσσες

Ways of helping students to remember vocabulary